1ھەمزە (ئ) قائىدىسى
ئۇيغۇر ئەرەب يېزىقىدا سوزۇق تاۋۇش سۆزنىڭ بېشىدا يالغۇز تۇرالمايدۇ. ھەر قانداق سۆز سوزۇق تاۋۇش بىلەن باشلانسا، ئۇ تاۋۇش چوقۇم ھەمزە (ئ) ئۈستىگە يېزىلىدۇ: ئا، ئە، ئې، ئى، ئو، ئۇ، ئۆ، ئۈ.
سۆز ئىچىدە ئىككى سوزۇق تاۋۇش قاتار كەلسە، ئىككىنچىسى يەنە ھەمزە ئالىدۇ: مائارىپ، سائەت، سوئال.
سۆز بېشىدىكى سوزۇق تاۋۇش ھەمزە بىلەن يېزىلىدۇ، ھ بىلەن ئەمەس.
ھ بىلەن ئ نىڭ ئاۋازى ئوخشاش ئەمەس؛ سۆز بېشىدا ئ كېرەك.
ئۈ، ئۆ، ئې قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ھەمزىلىك يېزىلىدۇ.
ھەمزە بىلەن ھ نى ئارىلاشتۇرۇش ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان خاتالىق. ئۇلار ئوخشىمىغان ئىككى تاۋۇش: ھ ئۈزۈك تاۋۇش، ھەمزە بولسا سوزۇق تاۋۇشنىڭ تايانچىسى.
2سوزۇق تاۋۇشلارنى ئايرىش
ئۇيغۇر تىلىدا سەككىز سوزۇق تاۋۇش بار: ا، ە، ې، ى، و، ۇ، ۆ، ۈ. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى ئايرىم مەنە پەرقىنى بىلدۈرىدۇ، شۇڭا بىرىنى يەنە بىرىنىڭ ئورنىغا يېزىش سۆزنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋېتىدۇ.
- يوغان سوزۇق تاۋۇشلار: ا، و، ۇ
- ئىنچىكە سوزۇق تاۋۇشلار: ە، ې، ۆ، ۈ
- ى ئىككى تەرەپكىمۇ ماسلىشالايدۇ
ا بىلەن ە نى ئارىلاشتۇرماڭ؛ ئىنچىكە سۆزدە ە يېزىلىدۇ.
ې بىلەن ى ئايرىم تاۋۇش — «دې-» ئۆزىكى ې بىلەن.
ئىنچىكە سۆزدە ۇ ئەمەس ۈ يېزىلىدۇ.
و بىلەن ۇ ئوخشىمايدۇ؛ بۇ سۆزدە ۇ توغرا.
3سوزۇق تاۋۇش ئاھاڭداشلىقى
قوشۇمچىنىڭ سوزۇق تاۋۇشى ئۆزەكنىڭ ئاخىرقى سوزۇق تاۋۇشىغا ئەگىشىدۇ. يوغان ئۆزەك يوغان قوشۇمچە، ئىنچىكە ئۆزەك ئىنچىكە قوشۇمچە ئالىدۇ.
| قوشۇمچە | يوغان ئۆزەك | ئىنچىكە ئۆزەك |
|---|---|---|
| كۆپلۈك | بالىلار | ئۆيلەر |
| ئورۇن-ۋاقىت | باغدا | ئۆيدە |
| يۆنىلىش | باغقا | ئۆيگە |
| سۈپەت ياسىغۇچى | ياشلىق | كىشىلىك |
ئىنچىكە ئۆزەك ئىنچىكە قوشۇمچە ئالىدۇ: -گە.
شەخس قوشۇمچىسى -سەن شەكلىدە ئۆزگەرمەيدۇ.
يوغان ئۆزەكتىن كېيىن -لىق، ئىنچىكە ئۆزەكتىن كېيىن -لىك.
4قوشۇمچە ئىملاسى
ئاھاڭداشلىقتىن باشقا، قوشۇمچىنىڭ بېشىدىكى ئۈزۈك تاۋۇشمۇ ئۆزەكنىڭ ئاخىرىغا قاراپ يۇمشايدۇ ياكى قاتتىقلىشىدۇ. ئۈنسىز تاۋۇشتىن كېيىن قاتتىق شەكىل (-قا، -كە، -تا، -تە) كېلىدۇ.
ئۈنسىز تاۋۇشتىن كېيىن -قان/-كەن قاتتىق يېزىلىدۇ.
يوغان ئۆزەك + -لىق؛ ھەمدە ش نى خ بىلەن ئالماشتۇرماڭ.
ئورۇن-ۋاقىت كېلىشى ئىنچىكە سۆزدە -دە بولىدۇ.
قوشۇمچە ھەرگىز بوشلۇق بىلەن ئايرىلمايدۇ. مەكتەپ كە ئەمەس، مەكتەپكە دەپ يېزىلىدۇ.
5ئارىلىشىپ كېتىدىغان ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۆۋەندىكى جۈپلەر تەلەپپۇزدا يېقىن بولغاچقا يېزىقتا ئەڭ كۆپ ئارىلاشتۇرۇلىدۇ: ك / ق، گ / غ، ھ / خ، ش / خ، ج / ژ.
ك بىلەن ق ئايرىم تاۋۇش؛ يوغان سۆزدە ق يېزىلىدۇ.
ش نى خ دەپ يازماڭ، ك نى ق دەپ يېزىڭ.
خ بىلەن ھ ئارىلاشمايدۇ — «خەت» خ بىلەن باشلىنىدۇ.
گ بىلەن غ ئايرىم؛ يوغان بوغۇمدا غ كېلىدۇ.
6سىزىقچە ئىشلىتىش
سىزىقچە (-) تەكرارلانغان ئۆزەكلەرنى ۋە جۈپ سۆزلەرنى ئۇلايدۇ. ئۇ سۆزنىڭ بىر قىسمى بولغاچقا، تەكشۈرگۈچمۇ ئۇنى سۆز ئىچىدىكى ھەرپ سۈپىتىدە قوبۇل قىلىدۇ.
تەكرارلانغان ئۆزەكلەر سىزىقچە بىلەن ئۇلىنىدۇ.
جۈپ سۆزلەر ئارىسىغا سىزىقچە قويۇلىدۇ.
7كىرمە سۆزلەر
باشقا تىللاردىن كىرگەن ئاتالغۇلارنىڭ ئۇيغۇرچە يېزىلىشى بېكىتىلگەن. ئۇلارنى ئاڭلىغان بويىچە يېزىش ھەمىشە خاتالىققا ئېلىپ بارىدۇ.
كىرمە سۆزلەر ئۇيغۇرچە تەلەپپۇز بويىچە بېكىتىلگەن شەكىلدە يېزىلىدۇ.
خەنزۇچىدىن كىرگەن ئاتالغۇلار ژ ئەمەس ج بىلەن يېزىلىدۇ.
تەكشۈرگۈچتىكى شەخسىي لۇغەت بۇ يەردە ئالاھىدە پايدىلىق: كەسپىي ئاتالغۇ ياكى كىشى ئىسمى بولسا، ئۇنى بىر قېتىم قوشۇپ قويسىڭىز ئىككىنچى قېتىم خاتا دەپ بەلگە قويۇلمايدۇ.